تبلیغات
آیین زندگی و اخلاق کاربردی - تبیین مبانی هستی‌شناسی اخلاق جنسی از دیدگاه اسلام
 
آیین زندگی و اخلاق کاربردی

مقدمه

مسئلة اخلاق و به تبع آن اخلاق جنسی، «كه قسمتی از اخلاق به معنای عام است كه شامل آن عده از عادات و ملكات و روش‌های بشری است كه با غریزه جنسی بستگی دارد»،1 یكی از مباحث اساسی در علوم انسانی و زیربنایی اجتماع است و تكامل و ترقی جوامع بشری بدان مربوط می‌شود. اگر انسان‌ها به اخلاق جنسی معقول و منطقی پایبند باشند و خود و دیگران را بر اساس آن تربیت كنند، همواره به سوی تكامل، ترقی و سلامت روحی و روانی حركت خواهند كرد و از انحرافات و اختلالات جنسی در امان خواهند بود.

سامان‌دادن اخلاق جنسی به حكم قوت و قدرت فوق‌العاده‌ای كه این قسمت از اخلاق بشری بدان وابسته است، همواره مهم‌ترین وظیفة اخلاقی به شمار می‌رود. ویل دورانت2 در این باره می‌گوید: «سرو‌سامان بخشیدن به روابط جنسی، همیشه مهم‌ترین وظیفه اخلاقی به شمار می‌رود؛ زیرا غریزة تولید مثل، نه تنها در حین ازدواج، بلكه قبل و بعد از آن نیز مشكلاتی فراهم می‌آورد. در نتیجه شدت و حدت همین غریزه و نافرمان بودن آن نسبت به قانون و انحرافاتی كه از جاده طبیعی پیدا می‌كند، ‌بی‌نظمی و اغتشاش در سازمان‌های اجتماعی تولید می‌گردد».3

از سوی دیگر، اخلاق حاكم بر هر جامعه و به تبع آن اخلاق جنسی، مبتنی بر یك نظام فلسفی است كه ضرورت رعایت و عمل به اصول اخلاقی را توجیه می‌كند. به عبارت دیگر، اگر فلسفه را به دو بخش عملی و نظری تقسیم كنیم، بخش نظری شامل، متافیزیك، فیزیك و ریاضیات است. در این حوزه، به مسائل هستی‌شناسی و معرفت‌شناسی نیز پرداخته می‌شود؛ بعد عملی نیز شامل تد‌بیر منزل، سیاست مدن و اخلاق است كه در به روابط افراد در حیطة خانواده، اجتماع و رابطة فرد با خودش می‌پردازد و مبتنی بر نوعی ارزش‌شناسی است. به هر حال، فلسفة نظری و عملی بر یكدیگر تأثیر می‌گذارند و مانند جزایر جدا از هم نیستند. شهید مطهری در این‌باره چنین می‌‌گوید:

چنان نیست كه مسائل عقل عملی جدا و بدون ارتباط با مسائل حیطة نظر باشد. بایدهای كه فیلسوف در مورد واقعیت جهان، انسان، غایتمندی و عدم غایتمندی جهان و انسان دارد، جهت‌گیری او را در اخلاق و باید‌هایی كه در خصوص چگونه زیستن انسان دارد، تعیین می‌كند. بدون شك پایه‌هایی كه یك فیلسوف طبیعت‌گرا عنوان می‌كند، متفاوت است با پایه‌هایی كه یك فیلسوف الاهی برمی‌‌شمرد. به این جهت، در تبیین مسائلی كه در فلسفه اخلاق یك فیلسوف وجود دارد، توجه به نظام فكری او در خصوص هستی و انسان ضروری است. در حقیقت، حكمت عملی هر مكتب وابسته به حكمت نظری آن است.4

بنابراین، برای اینكه افراد یك جامعه به اخلاق جنسی آن جامعه پایبند باشند، باید به مفاهیم اصلی و اساسی و هسته‌های مركزی یا به عبارت دیگر به مبانی فلسفی اخلاق جنسی آن جامعه آگاه باشند، و این آگاهی جز از طریق تبیین مبانی و آموزش آن امكان‌پذیر نیست. در پیامد این تبیین و به تبع آن آگاهی حاصل از آن است كه افراد ضرورت پایبندی به اخلاق جنسی جامعه خود در برابر جوامع دیگر را درك خواهند كرد و در مقابل شست‌وشوی مغزی و تهاجم فرهنگی مقاومت خواهند كرد. بر این اساس، در این مقاله به بررسی مبانی هستی‌شناسانة اخلاق جنسی پرداخته‌ایم.

تاریخچة بحث

با توجه به اهمیتی كه غریزة جنسی در زندگی انسان دارد، در طول تاریخ رویكردهای متفاوتی نسبت به این غریزه اتخاذ شده است. در این‌باره می‌‌توان از سه رویكرد اصلی سخن گفت كه به شرح زیر عبارت‌اند از:

بقیه در ادامه مطلب....



الف) رویكرد مبتنی بر رهبانیت

اخلاق مبتنی بر رهبانیت كه از آن با عنوان «اخلاق جنسی كهن» نیز یاد می‌‌شود، برگرفته از برخی آیین‌ها و مكاتب در اعصار گذشته است. از جملة این آیین‌ها و مكاتب می‌توان به آیین برهمایی (8 تا 9 ق. م)، آیین جاینی (6 ق. م) و آیین بودایی (6 ق. م) در هند، آیین تائوئیزم در چین، آیین مانی (240 م) در ایران باستان، سنی‌‌سیسم یا كلبیون در یونان، اسنیه5 (2 ق. م) در میان یهودیان و مسیحیت در میان پیروان مسیح اشاره كرد.

پایه و بنیان همة این آیین‌ها در اخلاق جنسی، مبتنی بر پلیدی غریزة جنسی، ریاضت‌طلبی و رهبانیت، دوری از ازدواج و تشكیل خانواده، طرد تمتعات و لذت‌های دنیوی و تحریم آگاهی‌های جنسی است.

ب) رویكرد مبتنی بر آزادی روابط جنسی

از این رویكرد با عنوان «اخلاق نوین جنسی» نیز یاد می‌‌شود. نقطة شروع این رویكرد از دورة رنسانس به بعد است و در نهایت در قرن بیستم این جریان به اوج خود می‌‌رسد. از بانیان و متفكران این اخلاق جنسی ‌می‌توان از ماركس6 (1883-1818 م)، انگلس7 (1895-1820م) فروید (1939-1856 م) و راسل8 (1970-1872م) نام برد.

این متفكران با بیان دیدگاه‌های خود در حیطة مسائل و مشكلات جنسی، پایه‌های علمی و فلسفی آزادی روابط جنسی را پی‌ریزی كردند.

ج) رویكرد اسلامی

رویكرد اسلامی نسبت به مسائل جنسی رویكرد اعتدالی و عبادی است. این رویكرد در آرای متفكران مسلمان همچون ابن‌سینا(370 - 428 ه‍.ق)، غزالی (450ـ‌505 ق)، ملا‌احمد نراقی(1185 ـ 1245 ق) و مطهری (1298 ـ 1358 ق) مشهود است. لازم به ذكر است كه تحقیق در مورد اخلاق جنسی، به شیوه‌ای كه این مقاله بدان پرداخته است، مسبوق به سابق نبوده است.

تعریف مفاهیم

اخلاق

اخلاق جمع «خلق» است. راغب اصفهانی دربارة «خلق» بیان می‌دارد كه خلق با فتحة «خاء» به معنای صورت ظاهر و قیافه كه با چشم دیده می‌شود، و خلق با ضمة «خاء» به معنای كمالات و ویژگی‌های اخلاقی است كه با چشم بصیرت احساس می‌شود.9 بر این اساس، در تعریف «خلق» بیان كرده‌اند: «خلق به معنای ملكة نفسانی است كه افعال بدنی آنچه مطابق اقتضای آن ملكه از آدمی سر می‌زند، به آسانی از انسان صادر ‌می‌شود؛ حال چه آنكه آن ملكه از فضایل باشد، مانند عفت و شجاعت و امثال آن و چه از رذایل مانند شره و جبن و امثال آن؛ ولی اگر مطلق ذكر شود، فضیلت و خلق نیكو از آن فهمیده می‌شود».10

نراقی در تعریف اخلاق می‌گوید:

خلق عبارت است از ملك‌های نفسانی كه باعث صدور افعال به آسانی و بدون نیاز به تفكر و تأمل و نگرش است، و ملكه حالت و كیفیتی نفسانی است كه دیر و به كندی زوال می‌پذیرد، و در مقابل، حال كیفیتی نفسانی است كه به سرعت از بین می‌رود.11

مفهوم مرتبط با شخصیت، خلق‌وخو، خصلت و عادت‌ها كه رفتار انسان را در تمام جنبه‌های زندگی اجتماعی (كار، زندگی روزمره، سیاست، علم، خانواده، روابط شخصی، درون‌گروهی، درون طبق‌های) تنظیم می‌كند.

اخلاق یعنی سازش با موازین، حقوق و وظایف مشترك؛ اما امكان تضاد بین دو استاندارد اجتماعی معقول وجود دارد، و شخص یاد می‌گیرد كه بر پایة وجدان فردی خود در چنین مواردی قضاوت كند.12

شكوفایی استعدادهای مثبت و صفات پسندیده و عالی‌ترین حقایق در درون آدمی در جهت كمال و هدف اعلای زندگی.13 این تعریف از اخلاق، به دلیل اینكه مبتنی بر اهداف غایی تعلیم و تربیت است، و این اهداف تمام شئون وجودی انسان از جمله شأن جنسی انسان را نیز دربرمی‌گیرد، در این پژوهش بیشتر مورد تأكید است.

اخلاق جنسی

قسمتی از اخلاق به معنای عام است كه شامل عادات، ملكات و روش‌های بشری است كه با غریزة جنسی بستگی دارد.14 اخلاق جنسی عبارت است از: «قواعد و هنجارهای تعیین‌كنندة رفتار جنسی موردپذیرش جامعه در زمان معین؛ عدم رعایت این قواعد، غیراخلاقی و یا حتی نابهنجار تلقی می‌شود».15

بنابراین، اخلاق جنسی اسلامی مبین حدود روابط بین جنس مخالف در عرصه‌های اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، اقتصادی، خانوادگی و سایر روابط رسمی و غیررسمی برگرفته از تكیه‌گاه‌‌ها یا مبانی نظری و عقلانی هستی‌شناسی اسلامی است.

اسلام

طباطبایی در تعریف دین بیان می‌دارد كه: «دین عبارت است از اسلام، یعنی تسلیم حق شدن، و به عقیده‌های حق معتقد گشتن، و اعمال حق انجام دادن».16 در تفسیر نمونه نیز در مورد تعریف دین بیان شده است كه:

واژة دین در لغت در اصل به معنی جزا و پاداش است، و به معنی اطاعت و پیروی از فرمان نیز آمده است، و در اصطلاح مذهبی عبارت از مجموعه قواعد و قوانین و آدابی است كه انسان در سایة آنها می‌تواند به خدا نزدیك شود و به سعادت دو جهان برسد و از نظر اخلاقی و تربیتی در مسیر صحیح گام بردارد. در تعریف واژة اسلام نیز بیان می‌دارد كه اسلام به معنی تسلیم است، بر این اساس، آیین حقیقی در پیشگاه خدا همان تسلیم در برابر فرمان اوست، و در واقع روح دین در هر عصر و زمان، چیزی جز تسلیم در برابر حق نبوده و نخواهد بود؛ منتها از آنجا كه آیین پیامبر اسلام(ص)، آخرین و برترین آیین‌هاست، نام اسلام برای آن انتخاب شده است، وگرنه از یك نظر همه ادیان الهی، اسلام است.17

بنابراین، اسلام دینی وحیانی است كه توسط ملك مقرب جبرئیل به حضرت محمد(ص) نازل شده و دربرگیرند‌‌‌ة آموزه‌های اخلاقی، اجتماعی، سیاسی، فلسفی، عرفانی و ... در قالب قرآن كریم است.

مفهوم مبانی هستی‌شناسی18

هستی به منزلة بدیهی‌ترین بدیهیات، نخستین چیزی است كه در مباحث فلسفی دربارة آن بحث می‌شود. در فلسفة اسلامی، به دلیل برخوردار بودن از ماهیت دینی، مباحث خداشناسی، قانونمند و هدفمند بودن هستی، دنیا و آخرت و ...، از محوری‌ترین مباحثی است كه در این نظام فلسفی مطرح می‌شود، و هدف آن، حصول تعالی و تقرب انسان به خداوند است؛ اما منظور از مبنا در این مقاله، گزاره‌های توصیفی است كه بیان‌كنندة دیدگاه اسلام در مورد هستی است و مقصود از اصول، گزاره‌های تجویزی است كه از مبانی هستی‌شناسی با رویكرد توصیفی ـ تحلیلی استنباط می‌شود و معیار عمل قرار می‌گیرد؛ تحقق این اصول نیز در گرو قبول مبانی هستی‌شناسی اسلام است كه ناظر بر واقعیت هستی می‌باشند.

مبانی هستی‌شناسی اسلام و تأثیر آن در اصول اخلاق جنسی

با توجه به تكیه‌گاه‌ها یا مبانی نظری و عقلانی هستی‌شناسانه كه از متون دینی، به ویژه قرآن كریم استخراج شده است، به تبیین تأثیر این مبانی در اصول اخلاق جنسی می‌پردازیم:

1. خدامحوری

در هستی‌شناسی اسلامی، خدا در رأس یا كانون هستی، برترین حقیقت ماورای طبیعی، مسلط و محیط به همة هستی و تدبیر و ادارة هستی به دست اوست. بر این اساس، وجود خدا در مقام خالق، مالك حقیقی و مدبر آسمان‌ها و زمین، امری تردید‌ناپذیر است. خداوند در این‌باره می‌فرماید: «رسولان به آنها گفتند: آیا در خدا شك است؟ خدایی كه آسمان‌ها و زمین را آفریده»(ابراهیم: 10). پس مالك آسمان‌ها و زمین تنها خداست؛ او به تنهایی هر حكمی بخواهد در عالم اجرا می‌كند؛ زیرا پدیدآورندة همه اوست. پس آنچه در آسمان‌ها و زمین است، قوام وجود و آثار وجودش وابسته به خداست و هیچ ملك و سلطنتی نیست، مگر آنكه صاحبش اوست؛ زنده‌كننده و میراننده اوست؛ او به هر چیز قادر است و قدرت مطلق اوست. همچنان كه در قرآن آمده است: «مالكیّت (و حاكمیّت) آسمان‌ها و زمین از آن اوست؛ زنده می‏كند و می‏میراند؛ و او بر هر چیز توانا است».(حدید: 2) همچنین خداوند محیط به تمام اشیا، هم از لحاظ قدرت و هم از لحاظ وجود است و به همه چیز آگاه است. همچنانكه در آیة بعد آمده است: «اوّل و آخر و پیدا و پنهان اوست، و او به هر چیز داناست».(حدید: 3)

بر اساس خدا‌محوری «حقیقت حیات كه شائبة مرگ و زوال در آن نیست، حیات الاهی می‌باشد. خدای متعال مبدأ وجود و اوصاف و آثار هر چیز است و مبدأ دیگری نیست، جز اینكه منتهی به او می‌‌شود؛ از این‌‌رو، او به هر چیز از هر جهت به تمام معنی قیام دارد، قیامی‌ كه سستی و خللی بدان راه نخواهد یافت و قیام به امور جز برای او نیست، مگر آنكه خودش به وجهی اذن داده باشد. پس خداست كه بدون هیچ‌گونه ضعفی و سستی به امور قیام دارد و جز او هر چه هست، قائم به اوست. بنابراین، سلطنتی جز سلطنت الاهی نیست و قیومیتی جز قیومیت مطلقه پروردگار وجود ندارد».19 خداوند در این باره می‌فرماید:

هیچ معبودی نیست جز خداوند یگانه زنده، كه قائم به ذات خویش است، و
موجودات دیگر، قائم به او هستند؛ هیچ‌گاه خواب سبك و سنگینی او را فرا نمی‏گیرد؛
(و لحظه‏ای از تدبیر جهان هستی، غافل نمی‏ماند؛) آنچه در آسمان‌ها و آنچه در
زمین است، از آن اوست؛ كیست كه در نزد او، جز به فرمان او شفاعت كند؟
(بنابراین، شفاعت شفاعت‏كنندگان، برای آنها كه شایستة شفاعت‌اند، از مالكیت مطلقه او نمی‏كاهد.) آنچه را در پیش روی آنها [= بندگان‏] و پشت سرشان است می‏داند، (و گذشته و آینده، در پیش‌گاه علم او، یك‌سان است.) و كسی از علم او آگاه نمی‏گردد؛ جز به مقداری كه او بخواهد. (اوست كه به همه چیز آگاه است؛ و علم و دانش محدود دیگران، پرتوی از علم بی‏پایان و نامحدود اوست.) تخت (حكومت) او، آسمان‌ها و زمین را دربرگرفته، و نگاه‌داری آن دو [= آسمان و زمین ]، او را خسته نمی‌كند. بلندی مقام و عظمت، مخصوص اوست. (بقره: 255)

تأثیر خدا‌محوری در اصول اخلاق جنسی

با توجه به آنچه بیان شد، خداوند هم شأن خالقیت دارد و هم شأن ربوبیت. این مبنای هستی‌شناختی در شكل‌گیری اصول اخلاق جنسی تأثیر بسزایی دارد، كه از جمله می‌توان به موارد زیر اشاره كرد:

الف) اصل قداست: با چنین دیدگاه خدامحورانه، هرگز پیوند میان مبدأ فرا‌زمینی با باید و نباید‌های اخلاق جنسی قطع نمی‌شود و برای یافتن موازین و هنجارهای رفتار جنسی، مراجعه به آموزه‌های دینی، در رأس سایر منابع دیگر مانند ساختارهای فرهنگی، اجتماعی، آداب و رسوم و یافته‌های فلسفی و علمی در این زمینه قرار می‌گیرد؛ اگر چه در این میان، به ویژه یافته‌های علمی و فلسفی اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا درك و فهم ما را از آموزه‌های دینی عمیق‌تر می‌كند.

بنابراین، تأثیر خدامحوری به منزلة یك مبنای هستی‌شناسی بر اخلاق جنسی، به این صورت تجلی پیدا می‌كند كه اخلاق جنسی رنگ‌وبوی الهی، ربانی و عبادی به خود می‌گیرد و همچون سایر مؤلفه‌های حیات جنسی، از آموزه‌های الاهی نشئت می‌گیرد. بر این اساس، رفتار جنسی یك فرد مسلمان تحت تأثیر آموزه‌های دینی است و خاستگاه بایدها و نباید‌های اخلاق جنسی فرامین خداوند است كه در كلام الاهی متجلی شده است. از این‌رو، ایمان به خدا یك معیار اساسی، و التزام بدان برترین معیار به منظور برقراری رابطة جنسی مشروع در قالب ازدواج با جنس مخالف است؛ همچنان كه خداوند در این باره قرآن ‌می‌فرمایند:

و با زنان مشرك و بت‏پرست، تا ایمان نیاورده‏اند، ازدواج نكنید! (اگرچه جز به ازدواج با كنیزان، ‌دسترسی نداشته باشید؛ زیرا) كنیز با ایمان، از زن آزاد بت‏پرست بهتر است؛ هر چند (زیبایی، یا ثروت، یا موقعیت او) شما را به شگفتی آورد، و زنان خود را به ازدواج مردان بت‏پرست، تا ایمان نیاورده‏اند، در نیاورید! (اگر چه ناچار شوید آنها را به همسری غلامان با ایمان درآورید؛ زیرا) یك غلام با ایمان، از یك مرد آزاد بت‏پرست بهتر است؛ هر چند (مال و موقعیت و زیبایی او) شما را به شگفتی آورد. آنها دعوت به سوی آتش می‏كنند، و خدا دعوت به بهشت و آمرزش به فرمان خود می‏نماید، و آیات خویش را برای مردم روشن می‏سازد؛ شاید متذكر شوند!. (بقره: 221)

همچنان كه در این آیه اشاره شده است، ایمان برترین معیار در مقایسه با سایر معیار‌ها همچون زیبایی، ثروت و موقعیت اجتماعی و سیاسی در انتخاب شریك جنسی است، و وجود چنین معیاری كفة ترازو را برای فروترین طبقات اجتماعی (كنیزان و غلامان) در مقایسه با سایر طبقات برخوردار (مشرك و بت‌پرست) سنگین می‌كند؛ زیرا هدف از ازدواج، تنها كامجویی جنسی نیست؛ ازدواج، خود بستری برای تكثیر نسل و پرورش و تربیت فرزندان و گسترش جامعه است و در این میان، زن شریك عمر انسان و مربی فرزندان اوست و نیمی از شخصیت او را تشكیل می‌دهد، و مرد نیز چنین نقشی را داراست. بنابراین، در بستر تعاملات زن و مرد و همچنین فرزندان، در درون خانواده شخصیت افراد، به‌ویژه فرزندان شكل می‌گیرد و هرگونه انحراف عقیدتی و به تبع آن انحراف رفتاری، تأثیر سویی بر كانون خانواده خواهد گذاشت. از این‌رو، قرآن اجازه نمی‌دهد مسلمانان، خود یا فرزندانشان را در بستری كه به نحوی زمینه‌ساز انحراف فكری، عقیدتی و رفتاری است، بیندازند.

ب) اصل مرزشناسی: با توجه به اینكه انسان گریزی از روابط اجتماعی ندارد و از سوی دیگر، در روابط خود توانایی انتخاب و گزینش دارد، از این‌رو، امكان‌پذیر نیست كه او را در حصاری محصور، و قرنطینه كنیم تا امكان رفتار نادرست و نامشروع را از وی بگیریم. بر این اساس، خداوند برای گزینش صحیح فرد در روابط جنسی و در انتخاب شریك جنسی، و پرهیز از روی آوردن به هر نوع ارتباطی، معیارها، مرزها و حدودی را برای رفتار مشروع انسان ترسیم می‌كند، كه فرد از طریق آنها، توانایی كسب داوری و ارزیابی درست را در خود پرورش می‌دهد. فرد دین‌دار باید بكوشد این مرزها را بازشناسد و رعایت كند؛ زیرا اینها حدود الاهی هستند و فرد نباید فراتر از آنها حركت كند؛ همچنان كه در قرآن بیان می‌كند: «...اینها حدود و مرزهای الاهی است؛ از آن، تجاوز نكنید! و هر كس از آن تجاوز كند، ستمگر است»(بقره: 299).

از جمله معیارهایی كه خداوند در حیطة جنسی برای ارزیابی و رشد قوة داوری برای انتخاب درست مشخص می‌كند، سلامت اخلاقی است؛ همچنان كه در قرآن آمده است: «مرد زناكار جز با زن زناكار یا مشرك ازدواج نمی‏كند، و زن زناكار را، جز مرد زناكار یا مشرك، به ازدواج خود درنمی‏آورد، و این كار بر مؤمنان حرام شده است».(نور: 3) در این آیه نیز مؤمنان از ازدواج با كسانی كه از سلامت اخلاقی برخوردار نیستند و انحرافات جنسی دارند و بر این رفتار انحراف‌آمیز و خارج از چارچوب شرع خود اصرار دارند و اهل توبه كردن و پاك‌شدن نیستند، تحریم شده‌اند؛ زیرا چنین انحراف جنسی موجب سست‌شدن و ازهم‌پاشیدگی نظام خانوادگی، به وجود آمدن فرزندان بزهكار، درآمدهای نامشروع، بیماری‌های روحی و روانی و آمیزشی و ... می‌شود. همچنین به معیارهای چون ایمان و تواضع می‌توان اشاره كرد.

همچنان كه در قرآن خطاب به زنان پیامبر(ص) آمده است: «امید است كه اگر او شما را طلاق دهد، پروردگارش به جای شما همسرانی بهتر برای او قرار دهد؛ همسرانی مسلمان، مؤمن، متواضع، توبه‌كار، عابد، هجرت‏كننده، زنانی غیرباكره و باكره!». (تحریم: 5)

ج) اصل رضایت: در اخلاق جنسی اسلامی، بر مهر و محبت و مدارا و مسامحت با زنان تأكید فراوانی شده است؛ اما این توصیه‌های اخلاقی بدان معنا نیست كه خواست و رضایت زنان، بر كسب رضایت الاهی ارجحیت داشته باشد؛ زیرا رضای الاهی بالاتر از تمام رضایت‌ها، خشنودی‌ها، موقعیت‌های لذت‌بخش، نعمت‌های دنیوی و اخروی است. همچنان كه خداوند در این باره می‌فرماید: «... خشنودی و رضای خدا، برتر است؛ و پیروزی بزرگ، همین است».(توبه: 72) بنابراین، در صورتی كه خواسته‌های زنان و رضایت آنان در راستای احكام الاهی و در طول رضای الاهی باشد، نه در عرض آن، و برآورده كردن آن در توان اقتصادی، اجتماعی و عاطفی مرد باشد، این رضایت و خواسته‌های زنان همواره درخور احترام و شایستة توجه از جانب مرد است؛ اما در صورتی كه خواست زنان بر خلاف رضایت الاهی باشد، شایسته نیست كه مردان به چنین خواستی عمل كنند. همچنان كه خداوند خطاب به پیامبر(ص) می‌فرمایند: «ای پیامبر! چرا چیزی را كه خدا بر تو حلال كرده، بخاطر جلب رضایت همسرانت بر خود حرام می‏كنی؟ و خداوند آمرزنده و رحیم است». (تحریم: 1)

2. هستی تجلی نظام احسن

این مبنای هستی‌شناسی اسلامی بر كیفیت هستی ناظر است؛ بر این اساس، آنچه در هستی اصالت دارد، زیبایی، تناسب و هم‌آوایی است و زشتی و پلیدی امری عارضی و عدمی است. كلمة «حسن» نیز ناظر بر همین امر است و به معنای هر چیزی است كه بهجت آورد، و انسان به سوی آن رغبت كند. حسن شامل سه نوع است كه عبارت‌اند از: الف) حسن عقلی: هر چیزی كه عقل آن را نیكو بداند؛ ب) حسن حسی: هر چیزی كه حس آن را نیكو بداند؛ ج) حسنی كه وابسته به هوای نفس است؛ یعنی هر چیزی كه هوای نفس انسان آن را نیكو بداند؛ اما حقیقت حسن عبارت است از سازگاری اجزای هر چیز نسبت به هم، به نوعی تناسب‌داشتن اجزا با هم، و به طور كلی هر چیزی كه متناسب با غرض خلقت از آن باشد، دارای حسن است؛20 اما نظام هستی نیز دارای تناسب، هماهنگی، حسن‌عقلی، حسی و نیز حسن مبتنی بر غرض الاهی می‌باشد. خداوند در این‌باره ‌می‌فرماید: «او همان كسی است كه هر چه را آفرید نیكو آفرید...».( سجده: 7) و همچنین می‌فرماید: «همان كسی كه هفت آسمان را بر فراز یكدیگر آفرید؛ در آفرینش خداوند رحمان هیچ تضادّ و عیبی نمی‏بینی! بار دیگر نگاه كن؛ آیا هیچ شكاف و خللی مشاهده می‏كنی؟»(ملك: 3) مفسران در تفسیر این آیه بر روی دو واژة كلیدی «تَفَاوُتٍ و فُطُورٍ» تأكید كرده‌اند؛ در این میان، در تفسیر نمونه دربارة كلمة «تَفَاوُتٍ» توضیح خاصی داده نشده است؛ اما در مورد كلمة «فُطُورٍ» آمده است: «فـطـور از مـادة فـطـر بـر وزن سـطـر، بـه مـعـنـی شـكـافـتـن از طـول اسـت، و بـه مـعـنـی شـكـسـتـن (مـانـنـد افـطـار روزه) و اختلال و فساد نیز می‌آید، و در آیه مورد بحث به همین معنی است. مـنـظـور ایـن اسـت كـه هـر چـه انـسـان در جـهـان آفـریـنـش دقـت كـنـد كـمتـریـن خلل و ناموزونی در آن نمی‌بیند».21 در تفسیر المیزان نیز دربارة این دو واژه كلیدی، از جمله كلمة «تَفَاوُتٍ» آمده است:

تفاوت از مصدر باب تفاعل از ماده «فوت» است، به معنای اختلاف دو چیز در اوصاف و خصوصیات است. به این معنی كه یك چیزی در اولی هست و در دومی نیست؛ اما فطور كه در آخر آیه آمده، به معنای اختلال و ‌بی‌نظمی است. به طور كلی هدف این آیه این است كه بیان كند در خلقت چیزی كه از مقتضای حكمت خارج باشد، وجود ندارد. تدبیر الاهی در سرتاسر جهان زنجیر‌وار متصل به هم است، و موجودات بعضی به بعضی دیگر مرتبط‌اند. خدای عزوجل اجزای عالم خلقت را طوری آفریده است كه هر موجودی بتواند به آن هدف و غرضی كه برای آن خلق شده برسد و این از به مقصد رسیدن آن دیگری مانع نشود و یا باعث فوت آن صفتی كه برای رسیدنش به هدف نیازمند است نگردد.22

اما سرّ احسن بودن نظام هستی چیست؟ سرّ نظام احسن بودن جهان هستی آن است كه از ذاتی نشئت گرفته است كه نه تنها حسن [نیك، نیكو]، بلكه حسن محض و جمال صرف است و او ذات اقدس‌الله می‌باشد كه هستی محض و همة كمالات، عین ذات اوست. بنابراین، از دیدگاه قرآن، هستی از یك نوع تناسب، هماهنگی، قانونمندی، نظم و نظام و زیبای‌های حسی و عقلی برخوردار است.

تأثیر هستی تجلی نظام احسن در اصول اخلاق جنسی

احسن بودن نظام هستی در اصول اخلاق جنسی، آثاری را به شرح ذیل خواهد داشت:

الف) اصل حكمت

بر اساس نظام احسن الهی، خداوند در خلقت انسان همة ظرفیت‌هایی لازم را در نظر گرفته و هر آنچه را آدمی در عالم هستی به آن نیازمند بوده، در اختیارش نهاده است. همان طور كه در قرآن آمده است: «و از هر چیزی كه از او خواستید، به شما داد، و اگر نعمت‌های خدا را بشمارید، هرگز آنها را شماره نتوانید كرد! انسان، ستمگر و ناسپاس است!».(ابراهیم: 34) این آیة شریفة بر آن دلالت دارد كه هر نیاز و تقاضایی كه در وجود آدمی است، اعم از اینكه این سؤال و تقاضا فطری بوده باشد یا تقاضای زبانی، بی‌پاسخ نمانده است و خداوند بر اساس حكمت بالغه‌اش آن را به آدمی مرحمت فرموده است. بر همین اساس، خداوند بر طبق نیازها و تمنیات فطری آدمی و بر مبنای مقتضیات و شئون حیات مادی و معنوی او، یك سلسله غرایز و عواطف و احساسات را در وی به ودیعه نهاده است؛ این غرایز، به منزلة كانال‌های ارتباطی میان انسان و جهان به شمار می‌آیند كه بدون آنها آدمی‌ نخواهد توانست راه تكامل خودش را بپیماید. بر این اساس، در خلقت هستی، به‌ویژه انسان، چیزی كه از مقتضای حكمت خارج باشد، وجود ندارد.

ب) اصل تمهید

تمایلات و خواسته‌های كه درون انسان وجود دارد، اعم از تمایلات جنسی، اجتماعی، اقتصادی، الاهی و ...، به گونه‌ای نیست كه با هم تضاد و تعارض داشته باشند و مانع بروز و ظهور یكدیگر شوند و از هدفی كه خداوند برای آنها قرار داده است، دور شوند؛ بلكه این تمایلات مختلف زمینه و بستر مناسب را برای رشد انسان فراهم می‌كنند. البته این در حالت تكوین است و تشریع الاهی نیز بر این اساس می‌باشد؛ اما مشیت الاهی مبتنی بر این است كه انسان به صورت نسبی موجودی مختار، آزاد و عامل باشد، همچنان كه در این باره در قرآن آمده است: «و اگر می‏خواستیم، (مقام) او را با این آیات (و علوم و دانش‌ها) بالا می‏بردیم؛ (اما اجبار، بر خلاف سنت ماست؛ پس او را به حال خود رها كردیم) و او به پستی گرایید، و از هوای نفس پیروی كرد»(اعراف: 176)؛ و هم‌چنین در قرآن آمده است: «ما راه را به او نشان دادیم، خواه شاكر باشد یا ناسپاس». (انسان: 3) ممكن است آنچه در این میان رخ دهد این است كه انسان با توجه به این امكان وجودی، برخلاف نظام احسن و تكوین و تشریع الاهی گام بردارد و یكی از ابعاد وجودی خود را ایدئال و هدف قرار دهد. برای مثال، كسب لذت‌های جنسی، و برای این منظور به گونه‌ای عمل كند كه سایر حوزه‌های وجودی خود را تعطیل، تحقیر یا سركوب كند و سهم هر كدام از ابعاد وجودی خود را پرداخت نكند.

قرآن دربارة اینكه انسان بر خلاف نظام احسن و تكوین و تشریع الاهی ـ با توجه به قدرت اختیار و انتخاب خود ـ به كسب التذاذ جنسی و اشباع این غریزه و سایر امور حاصل از آن بپردازد، و این شأن وجودی را هدف و كمال خود قرار دهد، تذكر داده است:

محبّت امور مادی، از زنان و فرزندان و اموال هنگفت، از طلا و نقره و اسب‌های ممتاز و چهارپایان و زراعت، در نظر مردم جلوه داده شده است؛ (تا در پرتو آن، آزمایش و تربیت شوند؛ ولی) اینها (در صورتی كه هدف نهایی آدمی را تشكیل دهند،) سرمایة زندگی پست (مادی) است، و سرانجام نیك(و زندگی والا و جاویدان)، نزد خداست.(آل‌عمران: 14)

مال و فرزند، زینت زندگی دنیاست، و باقیات صالحات [ارزش‌های پایدار و شایسته‏] ثوابش نزد پروردگارت بهتر و امید‌بخش‏تر است.(كهف: 46)

شهید مطهری در تفسیر این آیات بیان می‌دارد:

در این آیات سخن از صرف میل و رغبت طبیعی نیست، سخن در این است كه محبت به مظاهر شهوت در نظر بعضی از مردم زینت داده شده است و بزرگ‌تر و زیباتر از آنچه كه هست جلوه داده شده است و افراد را به خود مشغول و مفتون كرده است و به صورت كمال مطلوب در آورده است. بنابراین هدف دین مبارزه با میل طبیعی و فطری نیست، بلكه با زیاده‌خواهی‌های امیال انسانی از جمله میل جنسی است كه در چنین حالتی (حالت زیاده‌خواهی) راه را بر استعدادهای عالی انسانی می‌بندد و جلوی بروز و ظهور آن را می‌گیرد. بر ‌این اساس، هر علاقه‌ای چشمه‌ای از روح انسان است كه باز ‌می‌شود و جاری می‌گردد. مقصود دین بستن چشمه‌های محسوس مادی نیست؛ مقصود باز كردن و كوشش برای ساختن چشمه‌های دیگر است و آن چشمه‌ها معنویات است، یعنی انسان ظرفیت دیگری دارد ماوراء این میل‌ها و عواطف، و پیامبران نیامده‌اند، آنها را از بین ببرند و سرچشمة آنها را بخشكانند؛ بلكه آنها آمده‌اند دنیا و مادیات را از صورت كمال مطلوب بودن خارج نمایند و خدا و آخرت را به عنوان كمال مطلوب عرضه نمایند.23

ج) اصل پاكی و طهارت

در نظام احسن هیچ‌چیز بی‌فایده یا شر نیست كه لازم باشد با آن به مبارزه بپردازیم و آن را نابود یا سركوب كنیم و یا تحقیر و پست بشماریم، و برای توفیق در این عمل، خود را در گوشة عزلت، انزوا و دوری از اجتماع قرار دهیم. همچنان كه پیامبر(ص) در طرد این رویكرد می‌فرماید: «خداوند مرا برای رهبانیت و ریاضت نفرستاده است؛ بلكه مرا برای شریعتی آسان و با گذشت فرستاده است».24

قرآن در این باره می‌فرماید: «پروردگار ما همان كسی است كه به هر موجودی، آنچه را لازمه آفرینش او بوده داده، سپس هدایت كرده است»(طه: 50)؛ كلمة هدایت بدین معناست كه «راه هر چیز را طوری به آن نشان دهیم كه او را به مطلوبش برساند و یا لااقل راهی كه به سوی مطلوب او منتهی می‌شود، به او نشان دهیم».25

بنابراین، بر اساس نظام احسن، خداوند آنچه را كه لازمة بقای انسان است، از جمله كشش جنسی بین زن و مرد و مهر و مؤدت آن دو نسبت به یكدیگر و همچنین نسبت به فرزند را در وجود انسان قرار داده است؛ در كنار این هدایت تكوینی، هدایت تشریعی را نیز برای انسان قرار داده است تا برخورد درستی با امیال و غرایز خود داشته باشد و بتواند راه كمال را بپیماید.

از سوی دیگر، بر اساس نظام احسن، طبیعت انسان در خلقت از نوعی هارمونی، توازن و تعادل از لحاظ نیاز‌ها، علایق، و گرایش‌های درونی برخوردار است؛ به عبارت دیگر، خلقت انسان خلقتی كاریكاتورگونه نیست. بر این اساس، هدایت تشریعی انسان نیز در جهت رشد و شكوفایی متوازن استعداد‌ها و توانایی‌های آدمی است. وقتی در حیطة نظر چنین نگاهی به انسان داشتیم و او را به دلیل علاقه‌ها و گرایش‌های طبیعی، موجودی ‌شرور بالذات ندانیم و طبیعت او را طبیعتی شر و پلید نشماریم، در حیطة عمل نیز بر همین اساس رفتار خواهیم كرد و علایق و گرایش‌های او را در ابعاد مختلف وجودی او پذیرا خواهیم بود. در نتیجه، راه را بر چشمه‌های وجودی او نخواهیم بست و مانند آیین‌ها، مذاهب و مكتب‌های فلسفی همچون بودایی، برهمایی، مانی، كلبیون و مسیحیت در حیطة تمایلات دنیوی انسان، به‌ویژه غریزة جنسی به امید رسیدن به حقیقت از روش حبس، طرد، انكار و نابود كردن قوای نفسانی پیروی نخواهیم كرد. همچنان كه دستورالعمل‌های عملی و اخلاقی اسلام نیز شاهد این مدعاست و بر بهره‌گیری معقول، مشروع و در حد اعتدال از این علایق و تمایلات جنسی و سایر تمایلات انسانی تأكید می‌كند و از علایق جنسی انسان به عنوان نشانة الاهی یاد می‌كند كه خالی از حكمت نیست و دارای هدف و مقصد خاصی است. بر این اساس، احكام و فرامین الاهی به ارضای غریزة جنسی مطابق نظام احسن در عالم تكوین و تشریع دعوت می‌كنند:

بگو: «چه كسی زینت‌های الاهی را كه برای بندگان خود آفریده، و روزی‌های پاكیزه را حرام كرده است؟»؛ «بگو: «خداوند، تنها اعمال زشت را، چه آشكار باشد چه پنهان، حرام كرده است، و (هم‌چنین) گناه و ستم بناحق را، و اینكه چیزی را كه خداوند دلیلی برای آن نازل نكرده، شریك او قرار دهید، و به خدا مطلبی نسبت دهید كه نمی‏دانید.(اعراف: 32ـ33)

در تفسیر این آیه آمده است:

فواحش جمع فاحشه به معنی اعمالی است كه فوق‌العاده زشت و ناپسند است،نه همه گناهان، و شاید تأكید روی این مطلب كه خواه پنهان باشد یا آشكار، از این جهت است كه عرب‌های جاهلی، عمل زشت منافی عفت را اگر پنهانی انجام می‌شد، مجاز می‌شمردند، و تنها در صورتی كه آشكار باشد ممنوع می‌دانستند، و اثم نیز در اصل به معنی هر گونه كاری است كه زیان‌بخش باشد و موجب انحطاط مقام انسان گردد، و او را از رسیدن به ثواب و پاداش نیك باز دارد. بنابراین، هر نوع گناهی در مفهوم وسیع اثم داخل است.26

این آیه انسان را از خروج از طریق هدایت تكوینی و تشریعی كه نظام احسن مبتنی بر آن است و همچنین افتادن در دام انحطاط باز می‌دارد.

در قرآن نیز آمده است:

و در آنچه خدا به تو داده، سرای آخرت را بطلب، و بهره‏ات را از دنیا فراموش مكن، و همان‏گونه كه خدا به تو نیكی كرده نیكی كن، و هرگز در زمین در جست‌وجوی فساد مباش، كه خدا مفسدان را دوست ندارد.(قصص: 77)

همچنین در قرآن آمده است:

ای كسانی كه ایمان آورده‏اید! چیزهای پاكیزه را كه خداوند برای شما حلال كرده است، حرام نكنید! و از حدّ، تجاوز ننمایید! زیرا خداوند متجاوزان را دوست نمی‏دارد.(مائده: 87)

بنابراین، بر اساس نظام احسن، افراد باید سهم هر یك از غرایز خود، از جمله غریزة جنسی را بدهند؛ راه رشد و تكامل انسان در نفی، طرد، تحقیر، پست شمردن، سركوب و عدم ارضای غریزة جنسی یا ارضای آزادانه و بدون قید و بند آن و غرق شدن در شهوات نیست؛ بلكه در ارضای معتدل غرایز و نیازهای آدمی بر اساس هدایت تكوینی و تشریعی است.



نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :
نظرات ()
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر





آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :
امکانات جانبی